Dennenzaad is voor deze bruine kraaiachtige het belangrijkste voer van het jaar. Hij woont in de grote naaldbossen van het noorden en in de bergen van Midden- en Zuidoost-Europa. In België staat hij als vaste soort te boek, in Nederland als zeldzame verschijning.
Een gaai die een tikje lager kraakt
Wie een notenkraker hoort, hoort vooral lawaai. Zijn stem is luid en rauw, iets als 'kraak-kraak-kraak-kraak'.
Dat geluid lijkt sterk op het geschreeuw van de gaai. Het verschil zit in twee details: de notenkraker klinkt net iets lager en blijft meer op één toon hangen.
Een uitgebreid lied staat nergens goed beschreven. Reken er dus op dat je hem vooral aan die schorre reeks herkent.
Chocoladebruin met witte druppels en een spierwitte onderstaart
Qua formaat blijft hij net onder een gaai, maar hij heeft een veel grotere snavel en een slankere kop zonder kuif. Die snavel is zwart, vrij lang en scherp gepunt.
Het verenkleed is middel- tot donker chocoladebruin. Gezicht, hals, rug en onderkant zitten vol witte stippen. Kruin en nek zijn zwartbruin; om het oog loopt een witte ring en ervoor zit een grote witte vlek.
De vleugels zijn zwartachtig met een groenblauwe glans. Vliegend vallen de brede vleugels, de korte staart en de witte onderstaart op, en hij gaat in golven door de lucht. Ook iris en poten zijn zwart.
Taiga, Alpen en af en toe een invasie naar het westen
Zijn gebied loopt als een brede band van Scandinavië via Siberië tot Japan, door de eindeloze naaldwouden van de taiga. Verder zuidelijk leven losse populaties in de bergbossen van de Alpen, de Karpaten en de Balkan.
Trekken doet hij niet. Mislukt de oogst van kegels, dan zwermen notenkrakers wel uit, ver buiten hun gewone gebied. De oostelijke ondersoort macrorhynchos, met een dunne snavel, doet dat het vaakst.
In 1968 bereikten ruim 300 vogels Groot-Brittannië, als deel van een grotere invasie in West-Europa. Vermoedelijk had vroege kou in Siberië ze op pad gestuurd.
Een voorraadkast vol dennenzaad en hazelnoten
Bovenaan het menu staan de grote zaden van dennen uit koude streken, zoals alpenden, Koreaanse den en Siberische den. Waar die bomen ontbreken, eet hij zaad van sparren en hazelnoten.
Vogels die hazelnoten kraken, hebben een dikkere snavel met een richel aan de binnenrand. Is een dop te hard, dan klemt hij de noot tussen zijn poten en hakt erop in als met een beitel.
Daarnaast pakt hij insecten, kleine vogels met hun eieren en jongen, kleine knaagdieren en verkeersslachtoffers. Hommel- en wespennesten graaft hij gretig uit, voor de larven.
Vroeg aan de leg, aan de zonkant van een naaldboom
Partners blijven hun leven lang bij elkaar en houden een territorium van 20 tot 30 hectare. Overal in het verspreidingsgebied wordt vroeg gebroed, zodat de voorraad van de vorige herfst goed van pas komt.
Het nest zit meestal hoog in een naaldboom, vaak aan de zonnige kant; soms kiezen ze een loofboom. Man en vrouw voeren samen de jongen, die na ongeveer 23 dagen uitvliegen.
Daarna trekken de jongen nog maanden met hun ouders mee. Zo leren ze voedsel te verstoppen, een vaardigheid die ze hard nodig hebben in hun barre omgeving.
Vaste bewoner in België, zeldzame gast in Nederland
De notenkraker is geen trekvogel. De meeste kans op een exemplaar buiten zijn gewone gebied heb je na een slechte kegeloogst, als groepen uit het oosten rondzwerven.
Kijk goed: de Notenkraker
Notenkraker: naam, tong en een bos in de Alpen
Komt de naam notenkraker uit het Duits?
Via een omweg. De wetenschappelijke naam Nucifraga is een Nieuwlatijnse vertaling van het Duitse Nussbrecher, 'notenbreker'. Het Nederlandse notenkraker is er familie van, net als het Deense nøddekrige en het Zweedse nötkråka.
Wat is er bijzonder aan zijn tong?
De tongpunt splitst zich in twee lange, spitse uitsteeksels met een harde hoornlaag, bijna als nagels. Vermoedelijk helpen ze bij het vastpakken en pellen van zaad uit kegels.
Plant de notenkraker echt bomen?
In zekere zin wel. Overtollig zaad verstopt hij altijd voor later, en daaruit groeien nieuwe dennen. Zo keerde de alpenden terug in grote delen van de Alpen, waar mensen hem eerder hadden gekapt.