Laag over open land vliegt een slanke grijze vogel met een lange staart. De vleugels slaan regelmatig, en even denk je aan een sperwer. Die gelijkenis helpt de koekoek waarschijnlijk om ongestoord bij de nesten van andere vogels te komen.
Grijze keel, gebandeerde buik en gele ogen
Een volwassen mannetje is leigrijs. Zijn grijze keel loopt ver door over de borst en houdt dan scherp op boven de buik met dwarse bandjes.
Iris, oogring, snavelbasis en poten zijn geel, en die poten zijn kort. In het broedseizoen zit hij graag in het open, met hangende vleugels en een opgestoken staart.
Vrouwtjes komen in twee kleuren voor. Een grijs vrouwtje heeft een roze- tot geelbruine ondergrond achter de bandering en langs de halszijden. Een ros vrouwtje is roodbruin van boven met donkere banden, en die zwarte banden zijn smaller dan de rosse.
Jongen in hun eerste herfst lopen uiteen van kastanjebruin gebandeerd tot effen grijs. Een witte vlek in de nek en witte veerrandjes verraden ze het best.
Vermomd als roofvogel
De streepjesbuik doet denken aan de sperwer, een jager op kleine vogels. In proeven vielen kleine karekieten opgezette koekoeken feller aan als de buik was afgedekt.
Ook koolmezen en pimpelmezen sloegen alarm bij een opgezette sperwer én bij een opgezette koekoek, en bleven daarna weg bij het voer.
Zelf vergis je je het makkelijkst bij een vliegende vogel. Let dan op kop en poten: een koekoek heeft geen haaksnavel en geen grijpklauwen. Dat merkte Aristoteles al op toen hij het oude verhaal verwierp dat koekoeken 's winters in haviken veranderen.
Het 'koe-koek' schuift op in de loop van het voorjaar
Het mannetje roept meestal vanaf een open plek. Tussen twee roepen zit 1 tot 1,5 seconde, in reeksen van 10 tot 20, en dan volgt een korte rust.
Begin april zakt de tweede toon een kleine terts. Gaandeweg wordt de sprong groter, via een grote terts naar een kwart. In juni raakt hij de wijs kwijt en mengen er andere klanken door.
Van april tot september, daarna terug naar Afrika
In de kern is de koekoek een vogel van open landschap. Hij komt in april naar Europa en vertrekt in september weer naar zijn winterkwartier in Afrika.
Vijftig nesten en ruim honderd soorten gastouders
Een koekoek bouwt geen nest en broedt nooit zelf. Het vrouwtje legt haar eieren bij andere vogels en bezoekt per seizoen tot 50 nesten. Pas vanaf het tweede levensjaar doet ze mee.
Er zijn meer dan 100 waardsoorten bekend. In Noord-Europa treft het vooral graspieper, heggenmus en kleine karekiet; in Midden-Europa ook tuinfluiter, witte kwikstaart en roodborst.
Vrouwtjes vormen groepen die elk een eigen gastsoort kiezen en eieren leggen die daarop lijken. Bij de heggenmus mislukt dat: haar eieren zijn blauw, die van de koekoek wit met bruine spikkels. Toch ziet de heggenmus het verschil niet.
Na 11 tot 13 dagen komt het kale jong uit. Met zijn rug werkt het de eieren of jongen van de gastouders over de rand. Om genoeg voer te krijgen, bedelt het met een snel geluid dat klinkt als een heel nest vol jongen.
Van de eerste roep in april tot het vertrek in september
Roepende mannetjes hoor je vooral van april tot in juni. Na de zomer verdwijnen de koekoeken naar Afrika.
Foto's van de Koekoek
Koekoek of sperwer boven je hoofd
Vooral een vliegende koekoek wordt voor een kleine roofvogel aangezien.
Sperwer
De sperwer vliegt op korte, brede vleugels en heeft lange poten met lange tenen om prooi te grijpen. Het mannetje is van onder fijn roodbruin gebandeerd, wat van ver effen oranje lijkt; het vrouwtje is bruin gebandeerd. Een koekoek mist dat oranje en heeft een effen grijze keel tot op de borst.
Koekoek: ei, vaccin en klok
Kan een koekoek een ei een dag langer bij zich houden?
Ja. Het vrouwtje kan een ei 24 uur extra in haar lichaam houden voor ze het legt. Het embryo is dan al verder, zodat het jong vaak uitkomt voor de jongen van de gastouders.
Wat heeft de uitvinder van het pokkenvaccin met de koekoek te maken?
Edward Jenner beschreef hoe het gedrag en de bouw van het koekoeksjong samenhangen. Voor dat werk, en niet voor zijn vaccin, werd hij in 1788 lid van de Royal Society.
Waarom roept een koekoeksklok 'koekoek'?
Er zitten een blaasbalgje en pijpjes in die de roep van het mannetje nabootsen. Ook de naam van de hele familie is een klanknabootsing van die roep.