Een wielewaal hoor je vaak al lang voordat je hem ziet. Het mannetje is goudgeel met zwart, maar bovenin een loofbos lost hij op in het spel van licht en blad. Hij is alleen in de zomer in Europa; de winter brengt hij door in Centraal- en zuidelijk Afrika.
Ooibos, bosjes, boomgaarden en grote tuinen
In West-Europa kiest hij open loofbos en aangeplant bos, kleine bosjes, bos langs rivieren, boomgaarden en grote tuinen. Verder naar het oosten woont hij ook in aaneengesloten bos, zelfs in gemengd bos en naaldbos.
Kale vlakten zonder bomen mijdt hij meestal, al zoekt hij er soms voedsel. Zijn broedgebied reikt van West-Europa en Scandinavië tot in China.
Groot-Brittannië verloor hem als broedvogel. Het laatste bevestigde nest daar was in 2009, in East Anglia.
Luister eerst, kijk dan naar de buitenrand van de kroon
Wielewalen zijn schuw. Zelfs een mannetje is lastig te vinden tussen het gele en groene gespikkelde blad bovenin de bomen.
Ook het nest zit hoog, aan de buitenkant van de kroon. Het vrouwtje hangt een diepe kom onder een horizontale vork van dunne takjes en zet die vast met plantenvezels tot 40 centimeter lang. Binnenin liggen fijn gras, veren en wol.
Vliegt er een weg, dan doet hij denken aan een lijster: krachtig en recht, op langere afstand met lichte dipjes.
Blijf bij een nest op afstand. De ouders verdedigen het fel, en daardoor gaat een legsel maar zelden verloren aan rovers.
Zuiver gefluit en een rauwe kreet
Het lied is een fluitende frase, opgeschreven als 'wie-la-wie-oe' of 'or-ie-ool'. Wie het één keer gehoord heeft, vergist zich niet meer, ook al klinkt elke frase net iets anders.
De roep is van een heel andere orde: een rauw, schor 'kwieaak'.
Albertus Magnus dacht rond 1250 dat de naam oriolus het lied nabootste. Dat klopte niet; de naam gaat terug op het Latijnse aureolus, gouden. In het middeleeuwse Engeland heette de vogel wel naar zijn zang: woodwele.
Een geel-zwart mannetje en een vrouwtje in groen
Het mannetje draagt het typische geel en zwart van de wielewalen. Het vrouwtje is groen en een stuk doffer, en valt in het loof nog minder op.
Juist dat groene vrouwtje kun je verwarren met een groene specht, die ook groen met geel is. Kijk naar het silhouet: de wielewaal is kleiner en slanker.
Een zomergast van het late voorjaar tot de nazomer
Wielewalen verblijven uitsluitend tijdens de broedtijd in Europa. De mannetjes komen een paar dagen eerder aan dan de vrouwtjes.
Wielewaal van dichtbij
Groen en geel in de boom: wielewaal of groene specht
Een wielewaalvrouwtje dat wegvliegt, kan even op een specht lijken.
Groene specht
De groene specht is groter. Hij draagt een rode kruin en heeft een zwart masker rond het witte oog. Hij heeft een gele stuit en vliegt in golven: drie of vier vleugelslagen en dan een korte glijvlucht. Het wielewaalvrouwtje is ranker, met minder brede vleugels en een langere staart.
Wielewalen op reis en op leeftijd
Vliegen wielewalen 's nachts naar Afrika?
Meestal wel: ze trekken vooral in het donker, al reizen ze in het voorjaar soms overdag. In de herfst gaan ze via het oosten van de Middellandse Zee. Daar eten ze fruit, en in die streek gelden ze daarom vaak als plaag.
Wat is de oudste wielewaal die bekend is?
Een mannetje van 10 jaar en 1 maand. Hij werd in 1986 in het Engelse Lincolnshire geringd en in 1996 levend teruggezien in Cambridgeshire.
Blijft een paar meerdere jaren samen?
Mogelijk wel. Wielewalen zijn trouw aan hun territorium en soms zelfs aan dezelfde nestplek, wat erop wijst dat de band van seizoen tot seizoen blijft. Met broeden wachten ze soms tot hun tweede of derde jaar.