Eerst hoor je ze: een stroom hoge piepjes uit de struiken. Dan schieten ze een voor een voorbij, kleine bolletjes met een lange staart. Staartmezen trekken buiten de broedtijd rond in hechte groepjes van zes tot zeventien, door loofbos met een flinke struiklaag en heide met verspreide bomen, maar ook door parken en achtertuinen.
Een familieclub die samen de nacht doorkomt
Zo'n wintergroep bestaat uit ouders met hun jongen van het vorige seizoen, aangevuld met volwassen vogels die bij het grootbrengen hielpen. De groep heeft een eigen gebied en verdedigt dat tegen naburige groepen.
Waarschijnlijk draait het om de slaapplaats: dicht tegen elkaar aan halen deze kouwelijke vogels makkelijker de ochtend. Na lange vorst kan de stand toch met wel 80 procent kelderen. Dankzij hun grote legsels is dat verlies snel weer goedgemaakt.
In het voorjaar valt de groep uiteen in paartjes. De mannetjes blijven in het wintergebied, de vrouwtjes zwerven vaker naar een buurgebied. Familie herkennen ze aan de stem, en zo kiezen ze geen partner die te nauw verwant is.
Drie roepjes die de groep bij elkaar houden
Een groep staartmezen houdt voortdurend contact, dus meestal hoor je ze al voordat je ze ziet. Het repertoire bestaat uit drie hoofdroepen: een hoog 'pit', een drievoudige triller en een ratelend 'sjnurr'.
Moet de groep over open terrein, of raakt er een vogel achter, dan worden de roepen sneller en luider.
Rupsjes en vlindereitjes, zomer en winter
Staartmezen leven het hele jaar van insecten en andere geleedpotigen. Het liefst eten ze eitjes en larven van vlinders en motten. In herfst en winter pikken ze af en toe een zaadje mee.
Dat menu bepaalt waar ze 's winters zitten: vaak in loofbos met eik en es, en hier en daar esdoorn.
Klittenband van mos en spinrag
Het nest is een buigzame zak met bovenin een klein, rond ingangetje. Mos en spinrag vormen samen een soort klittenband: de blaadjes van het mos werken als haakjes, de draden als lusjes.
Aan de buitenkant zitten honderden lichte schilfers korstmos als camouflage, binnenin ruim 2000 donsveertjes tegen de kou. Het nest hangt laag in gaspeldoorn of braam, of juist hoog in een vork van takken.
Alleen het vrouwtje broedt. Toch haalt maar 17 procent van de nesten het einde, door de vele rovers. Mislukt een nest na begin mei, dan begint een paar niet opnieuw, maar helpt het vaak bij een verwant nest. Bij ongeveer de helft van de nesten zijn zulke helpers gezien.
Zwart en wit, met een vleugje roze
Van die 13 tot 15 centimeter is zo'n 7 tot 9 centimeter staart. Het lijfje is rond, het snaveltje kort en stomp. Mannetje en vrouwtje zijn niet uit elkaar te houden.
Het kleed is vooral zwart en wit, met wisselend wat grijs en roze. Noordelijke vogels zijn bleker en hebben een helemaal witte kop. Zuidelijker hebben staartmezen een brede donkere wenkbrauwstreep.
Groepjes in de winter, paartjes in het voorjaar
Van de herfst tot het vroege voorjaar zwerven staartmezen in groepjes rond. In juni en juli, na het broeden, vormen die groepen zich opnieuw in het wintergebied.
Kijk goed: de Staartmees
Staartmezen: helpers, familie en hoe ver ze komen
Waarom helpt een staartmees bij het nest van een ander?
Helpers zijn meestal familie, dus ze helpen jongen groot te brengen die verwant aan ze zijn. Nesten met hulp brengen meer jongen groot. Wel lijken helpers het jaar erna minder succesvol te broeden dan vogels die niet hielpen.
Hoort de staartmees bij de echte mezen?
Nee. Linnaeus deelde hem in 1758 nog in bij de mezen, als Parus caudatus, maar nu heeft hij een eigen familie. In het noorden van Europa en Azië is hij de enige soort daaruit. De echte mezen, zoals koolmees en pimpelmees, zijn dus geen naaste familie.
Blijven staartmezen hun hele leven in de buurt?
Meestal wel. Bij Britse ringvangsten lag de helft van de terugmeldingen binnen 2 kilometer. Jonge vogels zwerven wat verder dan oude. Alleen de witkoppige noordelijke vorm trekt soms ver weg voor strenge winters.