Van alle mezen kom je deze het makkelijkst tegen, in tuinen en stadsparken net zo goed als aan de bosrand. Een koolmees blijft meestal het hele jaar in zijn eigen stukje. Wie hem één keer vindt, vindt hem dus vaak terug op dezelfde plek.
Van open loofbos tot drukke stad: hij past zich overal aan
Het liefst zit hij in open loofbos en gemengd bos en langs bosranden. Staat het bos dicht, zoals bij naaldhout, dan zoekt hij juist de open plekken op.
Ook in de stad redt hij zich goed. In het Engelse Sheffield, met een half miljoen inwoners, telt de broedpopulatie naar schatting zo'n 17.000 vogels. Toch broedt hij het best waar nog ongestoord bos staat.
Trekken doet hij nauwelijks. Alleen in barre winters gaan groepen tot duizend vogels uit Noord-Europa op pad, soms tot in Nederland.
Zoektips: voederplank, beukenbos en gemengde wintergroepen
In de winter is de voederplank je beste kans. Hij neemt er pinda's, zaden en etensresten, en in een strenge winter eet één vogel tot 44 procent van zijn eigen gewicht aan zonnebloempitten.
Let op geklop. Een grote noot klemt hij onder één of twee poten en hakt er dan met de snavel op in. Een hazelnoot kost hem zo'n twintig minuten.
Buiten de tuin sluit hij aan bij gemengde groepen, vaak met de kleinere pimpelmees. In jaren met veel beukennootjes zoek je hem ook op de grond onder de beuken.
Veertig roepjes en één piepend kruiwagenwiel
Een koolmees heeft wel 40 verschillende roepen en zangtypes. Het mannetje is veruit het spraakzaamst; het vrouwtje roept zelden.
Voor die rijke woordenschat bestaat een theorie: al die variatie wekt de indruk dat er meer vogels in een gebied zitten dan er echt zijn. Vast staat dat mannetjes met veel geluiden vaker de baas zijn en meer jongen grootbrengen.
In de stad zingt hij anders. Waar laag verkeersgebrom klinkt, ligt zijn zang hoger dan in rustige wijken.
De zwarte buikstreep verraadt of het een mannetje is
Binnen de mezenfamilie is hij een grote. Hij heeft een zwarte kop met witte wangen, een citroengele borst, een olijfgroene rug en een witte vleugelstreep op blauwgrijze vleugels.
Over de gele buik loopt een zwarte baan van de bef naar achteren. Bij het mannetje is die breed en diepzwart, bij het vrouwtje smaller, doffer en soms onderbroken. Sterke vrouwtjes kiezen vaak een man met een brede streep.
Jonge vogels lijken op het vrouwtje, maar hebben een dof olijfbruine nek en een grijzere staart.
Elke maand in de buurt, het luidst vanaf eind januari
Paren blijven het hele jaar in hun gebied. Eind januari begint het afbakenen van territoria. Het broeden start in Europa meestal na maart.
Koolmees van dichtbij
Twee mezen die op de koolmees lijken
In een gemengde wintergroep gaat het snel. Kijk dan vooral naar de kop: de kleur van de kruin en of er een witte nekvlek is.
Pimpelmees
Kleiner, met een blauwe kruin in plaats van een zwarte kop en een donkerblauwe lijn door het oog rond de witte wang. Een brede zwarte buikbaan ontbreekt; er loopt hooguit een smal donker lijntje over de buik.
Drie vragen over koolmezen in de tuin
Eet een koolmees echt vleermuizen?
Het komt voor, maar alleen in de winter en als ander voedsel schaars is. In 2009 werd gemeld dat koolmezen overwinterende dwergvleermuizen doodden en hun hersenen aten. Van geen andere zangvogel was zoiets eerder bekend.
Helpen koolmezen tegen rupsen in de fruitboom?
Volgens een studie uit 2007 verminderden ze de rupsschade in appelboomgaarden met wel 50 procent. Hun jongen krijgen in het broedseizoen vooral eiwitrijke rupsen. Bij grote rupsen trekken de ouders eerst de darm eruit, omdat de looistoffen daarin de groei van de kuikens remmen.
Hoe groot is een koolmezenlegsel?
Meestal vijf tot twaalf witte, roodgestippelde eieren, uitzonderlijk tot 18. Wie later in het seizoen begint, legt er minder, en het tweede legsel is vaak kleiner dan het eerste. Het vrouwtje broedt alleen en wordt intussen door het mannetje gevoerd.