Een ijsvogel moet elke dag ongeveer 60 procent van zijn eigen lichaamsgewicht aan voedsel binnenkrijgen. Daarom verdedigt hij zijn stuk beek of rivier fel tegen elke soortgenoot. Je vindt hem langs helder, rustig stromend water met struiken en overhangende takken.
Eén vogel per kilometer oever, en daar wordt om gevochten
Het grootste deel van het jaar leeft de ijsvogel alleen en slaapt hij verscholen in het groen. Zijn territorium beslaat meestal minstens een kilometer oever, soms ruim drie.
Komt er een indringer, dan zitten beide vogels eerst te dreigen vanaf een tak. Soms volgt een echt gevecht, waarbij de ene de snavel van de andere grijpt en hem onder water probeert te duwen.
Paren vormen zich al in de herfst, maar ieder houdt tot het voorjaar zijn eigen stuk. Later in de balts biedt het mannetje haar een visje aan.
Geen lied, wel een fel fluitje
Een ijsvogel heeft geen zang. Zijn vluchtroep is een korte, scherpe fluittoon, 'tsjie', die hij twee of drie keer herhaalt.
Is hij onrustig, dan klinkt een raspend 'sjrit-it-it'. Ook bij de balts gebruikt het mannetje zijn stem: hij blijft roepen terwijl hij het vrouwtje achternazit.
Duiken tot een kwart meter, slikken met de kop voorop
Hij zit 1 à 2 meter boven het water op een tak, paal of oeverrand, met de snavel naar beneden. Ziet hij iets, dan knikt hij met zijn kop om de afstand te schatten en duikt hij steil omlaag, zelden dieper dan 25 centimeter.
Terug op de tak slaat hij de vis een paar keer tegen het hout en slikt hem met de kop eerst door. Het gaat vooral om visjes van gemiddeld 2,3 centimeter, zoals stekelbaarsjes, elrits, kleine voorns en forel. Daarnaast vangt hij libellenlarven en waterkevers, en in de winter zoetwatergarnalen.
Een tunnel tot 90 centimeter in een steile wand
Samen graven de partners een gang in een lage, steile oever, soms in een groeve. De rechte gang loopt licht schuin, is 60 tot 90 centimeter lang en eindigt in een ruimere kamer.
Overdag broeden beide ouders, 's nachts alleen het vrouwtje. Na het uitkomen blijven de jongen nog 24 à 25 dagen in de gang, vaak langer. Een paar brengt twee, soms drie broedsels per jaar groot.
Ongeveer vier dagen na het uitvliegen duiken de jongen voor het eerst, en dan kunnen ze doorweekt raken en verdrinken. Slechts ongeveer de helft leeft na een week of twee nog.
Rode pootjes, oranje buik en een snavel die het geslacht verraadt
Hij heeft het formaat van een huismus, met een grote kop, een korte staart en een lange snavel. Van boven is hij groenblauw met een lichtblauwe rug en stuit, van onderen roestoranje, met een roestkleurige oorvlek, een witte keel en een witte vlek op de hals. De poten zijn felrood.
Man en vrouw verschillen alleen in de snavel. Bij hem is die zwart met wat rood aan de basis; bij haar is de ondersnavel oranjerood met een zwarte punt. Jonge vogels zijn doffer en groener, en hun poten zijn eerst zwart. In Europa is dit de enige kleine blauwe ijsvogel.
Het hele jaar aan het water, met extra vogels na het uitvliegen
Zolang het water niet dichtvriest, houdt de ijsvogel het hier uit. Waar rivieren lang bevriezen, trekt hij na het broeden weg. In de zomer zwerven er tijdelijk veel jonge vogels rond, op zoek naar een eigen stuk water.
IJsvogel op de foto
IJsvogels, schoon water en strenge winters
Zegt een ijsvogel iets over de waterkwaliteit?
Ja. De meeste broedparen zitten bij helder water met bomen of struiken op de oever, waar ze hun prooi goed zien. Waar natuurlijke oevers plaatsmaken voor beschoeiing, verdwijnen vis en ijsvogel.
Wat doet een strenge winter met ijsvogels?
De meeste ijsvogels sterven door kou of voedselgebrek, en in een harde winter vallen veel slachtoffers. 's Winters zoekt hij vaker riviermondingen, havens en de kust op. Toch volstaat het dat een kwart van de jongen het volgende broedseizoen haalt.
Komt de ijsvogel op een eurobiljet?
Misschien. De Europese Centrale Bank koos 'een ijsvogel in een waterval of stroomversnelling' als mogelijk motief voor de voorkant van het vernieuwde biljet van 10 euro.