Midden in de nacht zingt er een vogel in de bosrand, en hij houdt het uren vol. Bijna altijd is dat een nachtegaal zonder partner. Lang werd hij tot de lijsters gerekend, maar DNA-onderzoek plaatst hem bij de vliegenvangers. Hij is maar net iets groter dan een roodborst.
Middernacht voor de vrijgezellen, ochtendschemer voor de grens
Niet elke nachtegaal zingt in het donker. Regelmatig nachtzang hoor je vooral van mannetjes die nog geen vrouwtje hebben; met dat lied proberen ze er waarschijnlijk een te lokken. Zo'n sessie duurt soms zeven à acht uur, vrijwel zonder pauze.
In het uur voor zonsopgang krijgt het zingen een ander doel. Dan gaat het vooral om het afbakenen van zijn terrein. Overdag zingt hij ook, maar dan valt hij weg tussen de andere vogels.
De naam vertelt het al. Het Oudengelse nihtegale, ruim duizend jaar oud, betekent 'nachtzangeres'. En in de stad zingt hij harder dan in het bos, om boven het verkeer uit te komen.
Honderden liedtypen in één kleine keel
Een mannetje beschikt gemiddeld over zo'n 190 verschillende liedtypen, met een maximum rond 250. Uitzonderlijke zangers halen er meer dan 300. Buren kunnen hetzelfde type zingen, telkens met kleine variaties.
Tel je de losse lettergrepen, dan wordt het verschil met andere zangers groot. Onderzoekers kwamen bij de nachtegaal op ongeveer 1160, tegen 341 bij de veldleeuwerik en 108 bij de merel.
Al dat zingen komt van de mannetjes. Schrijvers en dichters dachten eeuwenlang dat het vrouwtje zong, maar zij zwijgt.
De winter brengt hij door onder de Sahara
In de winter hoor je hier geen nachtegaal. De West-Europese vogels overwinteren in tropisch Afrika. Oostelijke ondersoorten, van de Kaukasus tot Mongolië, zoeken de oostkust van dat continent op.
In Europa broeden naar schatting 3,2 tot 7 miljoen paren, genoeg voor de status 'niet bedreigd'. Aan de noordrand van zijn gebied ligt dat anders: in Groot-Brittannië nam het aantal tussen 1995 en 2008 met 53 procent af.
Bruin, schuw en met een roestkleurige staart
Hij meet 15 tot 16,5 centimeter. De bovenkant is effen bruin, alleen de staart kleurt roodachtig. Van onder loopt hij van lichtbruin naar wit, en de seksen zien er hetzelfde uit.
Zien is lastiger dan horen. Hij leeft verstopt in struiken en ondergroei en mijdt open plekken en mensen. Voelt hij gevaar, dan blijft hij doodstil zitten, en zelfs zingend kiest hij een plek tussen het blad.
Insecten, een laag nest en een warme, droge zomer
De nachtegaal leeft van insecten. Zijn nest ligt op of vlak boven de grond, goed verstopt in dichte begroeiing, zoals in struweel en lichte bossen.
Duits onderzoek liet zien hoe kieskeurig hij is. Hij koos plekken onder 400 meter hoogte, met een warm groeiseizoen, meer dan twintig dagen per jaar boven 25 graden en minder dan 750 millimeter regen. Een gesloten bladerdak meed hij.
Van aankomst tot vertrek: de zangmaanden
Een zomergast: buiten het broedseizoen zit hij in Afrika. Nachtzang hoor je vooral zolang er nog mannetjes zonder partner zijn.
Nachtegaal in beeld
Twee zangers die je voor een nachtegaal kunt houden
Op het gehoor is de vergissing het grootst; het oog geeft de doorslag.
Zwartkop
Heet in het Engels 'mock nightingale' en doet de nachtegaal soms na. Kijk naar het kapje: zwart bij het mannetje, roodbruin bij het vrouwtje. Verder olijfgrijs, zonder rode staart.
Zanglijster
Herhaalt elk motief twee tot vier keer en zingt in het zicht, vanaf daken en hoge takken. Op de lichte buik staan zwarte stippen.
Nachtegalen in muziek, poëzie en op munten
Welke componisten lieten een nachtegaal horen?
Beethoven liet fluiten de vogel nadoen in het tweede deel van zijn Pastorale uit 1808. Respighi schreef in 1924 voor Pijnbomen van Rome een echte opname van nachtegaalzang in de partituur. Stravinsky baseerde zijn eerste opera op het sprookje van Andersen.
Welk land koos de nachtegaal als nationale vogel?
Iran. In de Perzische poëzie staat hij voor liefde en verlangen, en zijn liefde geldt de roos, het beeld van volmaakte schoonheid. Ook op de Kroatische munt van 1 kuna, geslagen tussen 1993 en 2009, staat een nachtegaal.
Kruist hij met de noordse nachtegaal?
Dat is wel gebeurd. De noordse nachtegaal is een naaste verwant die noordelijker broedt, en hun gebieden overlappen deels. Die soort is grijzer, met een wolkige onderkant, en mist de roestrode staartzijden.