Een vol, muzikaal gekweel uit een hoge boom boven dicht struikgewas, met aan het eind vaak een luide uithaal: grote kans dat het een zwartkop is. Om dat lied kreeg hij in het Engels de bijnaam 'mock nightingale', een namaak-nachtegaal. Zijn naaste familielid, de tuinfluiter, klinkt bijna hetzelfde maar ziet er heel anders uit.
Strofen van een halve minuut, en in Alpendalen een simpeler slot
Een strofe duurt tot dertig seconden. Na een korte pauze begint hij opnieuw, en zo gaat het ongeveer tweeënhalve minuut door.
Op eilanden, schiereilanden en in afgelegen Alpendalen eindigt het lied anders. Daar wisselt de vogel aan het slot gewoon twee tonen af, zoals een koolmees, maar fluitender. Duitse vogelkundigen noemden dat de Leiern-zang.
Soms leent hij een stukje van een andere soort, het vaakst van tuinfluiter of nachtegaal. Een mannetje zingt zelfs als hij op de eieren zit, vooral bij een tweede legsel, waarschijnlijk om de band met het vrouwtje vast te houden.
Zwart kapje voor hem, roodbruin voor haar
Het mannetje is olijfgrijs van boven, met een lichtere grijze nek en een strak zwart kapje. Kin, keel en bovenborst zijn zilverwit, de ogen roodbruin.
Het vrouwtje lijkt op hem, maar haar kapje is roodbruin en haar rug iets bruiner. Jongen lijken op het vrouwtje; jonge mannetjes hebben eerst een donkerder bruin petje.
Met zo'n 13 centimeter en 16 tot 25 gram is hij een kleine zanger. Vlak voor de trek kan hij oplopen tot 31 gram.
Hoge bomen om te zingen, ondergroei om te broeden
Het liefst broedt hij in volgroeid loofbos met een rijke struiklaag. Parken, grote tuinen en verwilderde heggen voldoen ook, zolang er hoge bomen en ondergroei zijn.
In goed gebied in Noord-Europa broeden 100 tot 200 paar per vierkante kilometer, in Italië zelfs 500 tot 900. In naaldbos ligt de dichtheid veel lager.
Een mannetje verdedigt zijn stuk ook tegen tuinfluiters. Daardoor overlappen de territoria van die twee soorten nooit, ook niet in hetzelfde bos.
Bladluizen in het voorjaar, vlierbessen voor de reis
In het broedseizoen eet hij vooral insecten, vroeg in het jaar veel bladluizen. Ook vliegen, kevers en rupsen gaan er in grote aantallen in; kleine slakjes slikt hij heel door, want het huisje levert kalk voor de eieren.
Vanaf juli schakelt een innerlijke klok hem over op fruit. Noordelijke vogels eten zich dan dik aan vlierbessen voor de trek.
Voordat hij het vruchtvlees eet, knijpt hij de pitjes uit een bes op de tak. Zo verspreidt hij maretak, waarvan het zaad juist op een tak terecht moet komen.
Proefnestjes van de man, het echte nest laag in de braam
Het mannetje bouwt een of meer eenvoudige nestjes in de buurt van zijn zangpost. Het definitieve nest is een keurig kommetje van worteltjes, stengels en gras, meestal lager dan een meter in braam of struikgewas.
Beide ouders broeden, maar 's nachts zit alleen het vrouwtje op de eieren. Na 11 à 12 dagen verlaten de jongen het nest, net voordat ze kunnen vliegen, en daarna voeren de ouders nog twee tot drie weken bij.
Zingen na aankomst, bessen eten voor het vertrek
Vogels ten westen van ongeveer 10 graden oosterlengte, dus ook die uit de Lage Landen, trekken in de herfst naar het zuidwesten: naar Spanje, Portugal of West-Afrika. In Afrika beginnen ze in januari of februari alweer te zingen, kort voor de terugreis.
Zwartkop van dichtbij
Zwartkoppen in Britse tuinen, in de opera en bij de koekoek
Overwinteren zwartkoppen ook in tuinen?
In Groot-Brittannië en Ierland wel, en steeds meer. Daar kwam de soort vroeger alleen in de zomer, nu overwinteren er vogels van het vasteland, vooral uit Frankrijk. Brood en vet zijn elk goed voor ongeveer een vijfde van hun menu; één vogel kwam een hele winter door op kerstcake.
Wat heeft Messiaen met de zwartkop te maken?
In zijn opera Saint François d'Assise baseerde componist Messiaen de orkestpartijen op vogelzang. De heilige Franciscus zelf wordt er vertolkt door het lied van de zwartkop.
Krijgt de zwartkop vaak een koekoeksei?
Zelden. Zijn eigen eieren lijken binnen één legsel sterk op elkaar, waardoor een vreemd ei opvalt. Tussen legsels verschilt het patroon juist veel, en dat maakt nabootsen lastig voor de koekoek.