Een sperwer zie je vaak maar een tel: een grijze of bruine schicht langs de heg, en de tuin is leeg. Hij hoort bij de algemeenste roofvogels van Europa. Anders dan de veel grotere havik komt hij gewoon in tuinen, en hij broedt zelfs in stadsparken met genoeg hoge bomen.
Nieuw nest in het voorjaar, bedelende jongen in de zomer
Elk seizoen laat de sperwer zich anders zien. Elk voorjaar maakt het paar een nieuw nest, vaak vlak bij dat van vorig jaar, en het mannetje doet het meeste werk.
In mei is het vrouwtje op haar zwaarst, als ze eieren legt. Het mannetje vliegt dan af en aan met prooi, oplopend tot tien per dag in de laatste week op het nest. In augustus, als alles voorbij is, weegt zij het minst.
Na het uitvliegen worden de jongen nog een week of vier gevoerd, en dan zijn ze erg luidruchtig. In het najaar komen er sperwers uit het noorden bij.
Wat je hoort, is vaak de paniek van de mezen
Buiten de zomer, als de jongen om voer roepen, verraden vooral de vogels om hem heen dat er een sperwer is.
Neem de koolmees. Die heeft een alarm voor het belagen van een rover en een ander voor de vlucht als er een sperwer vlakbij is. Beide vallen binnen het gehoor van mees én rover. Een derde, heel hoog alarm, voor een sperwer die in de verte vliegt, hoort vooral de mees zelf goed.
Ook de sperwer gebruikt zijn oren. Jagen op het gehoor is een van de zeven jachtmethoden die onderzoeker Ian Newton bij deze soort beschreef.
Noordelijke vogels trekken, jonge vrouwtjes vertrekken eerst
Sperwers uit koude streken van Noord-Europa en Azië gaan 's winters zuidwaarts, sommige tot in Noord-Afrika of India. Zuidelijkere vogels blijven of zwerven wat rond.
Jonge vogels vertrekken eerder dan oude, en jonge vrouwtjes nog voor jonge mannetjes. Ringgegevens van Helgoland laten zien dat mannetjes vaker en verder trekken. Vogels die in Kaliningrad werden geringd, legden gemiddeld 1328 kilometer af als mannetje en 927 als vrouwtje.
Leigrijs mannetje, bruin vrouwtje en een flink maatverschil
Het verschil tussen de seksen hoort bij de grootste in de vogelwereld. Een vrouwtje is tot een kwart groter dan een mannetje en kan twee keer zo zwaar zijn.
Hij is leigrijs van boven, soms blauwig, met fijne roodbruine bandjes eronder die van ver effen oranje lijken. Zij is donkerbruin of grijsbruin met bruine dwarsbanden. Jonge vogels zijn warmbruin met roestkleurige randjes en grof gebandeerd of gevlekt op de buik.
Kenmerkend is de vlucht: klap-klap-glij, in een golvende lijn. Let op de korte, stompe vleugels en de lange staart met een recht einde.
Mezen voor hem, lijsters voor haar
Mannetjes vangen vooral mezen, vinken, mussen en gorzen. Vrouwtjes pakken vaker lijsters en spreeuwen en kunnen prooien van 500 gram of meer aan. In totaal zijn ruim 120 vogelsoorten als prooi vastgelegd.
Hij jaagt vanuit dekking, zoals een heg, houtwal of boomgaard, en ook in tuinen in de bebouwde kom. Slechts één op de tien aanvallen slaagt. Een paar kan in een jaar naar schatting 2200 huismussen vangen, of 600 merels, of 110 houtduiven.
Rumoerig in juni en juli, versterking in het najaar
In Nederland en België is de sperwer het hele jaar te zien. In de zomer maken de uitgevlogen jongen het meeste lawaai, en in de herfst komen er vogels uit het koudere noorden van Europa langs.
De Sperwer in verschillende houdingen
Sperwer of havik langs de bosrand
Bouw en vleugelslag vertellen het meeste.
Havik
Een havikmannetje is ongeveer zo groot als een sperwervrouwtje, maar veel steviger, met langere vleugels en tragere, diepere slagen.
Sperwers, gif en gebouwen
Hoe oud wordt een sperwer meestal?
Een jaar of vier. Van de jonge vogels haalt 34 procent het tweede levensjaar, van de volwassenen overleeft 69 procent elk jaar. De oudste bekende wilde sperwer werd in Denemarken dood gevonden, 20 jaar en 3 maanden na het ringen.
Hadden Nederlandse sperwers last van DDT?
Ja. In eieren van Nederlandse sperwers zat tot in de jaren tachtig nog DDE, een zeer hardnekkig afbraakproduct van DDT. Al in de jaren zeventig werden legsels met gebroken eieren wel zeldzamer.
Vliegt een sperwer vaak tegen gebouwen?
Brits onderzoek wijst erop dat hij bij het jagen gemakkelijk tegen gebouwen en andere bouwwerken botst.