Laag tussen de stammen door schiet een grijze roofvogel, en de houtduiven stuiven op. Was dat een havik of een flinke vrouwtjessperwer? Nederland telt samen met Letland en Zwitserland de meeste broedparen per 100 vierkante kilometer van Europa, al speelt het kleine landoppervlak daarbij mee.
Stevig gebouwd, met een witte streep boven het oog
De havik heeft korte, brede vleugels en een lange staart, gemaakt om tussen bomen door te sturen. Volwassen vogels zijn blauwgrijs tot bruingrijs van boven en fijn gebandeerd op een grijze of witte ondergrond. Een witte wenkbrauwstreep hebben ze altijd.
Het vrouwtje is veel groter en kan meer dan twee keer zo zwaar worden als het mannetje. Jonge vogels zijn bruin van boven, met lengtestrepen op de buik en lichtgele ogen; volwassenen krijgen meestal oranje ogen.
Havikmannetje of sperwervrouwtje: drie toetsen
Een havikmannetje en een sperwervrouwtje zijn ongeveer even groot. Toch is de havik duidelijk forser en zwaarder, met relatief langere, spitsere vleugels die minder hoekig ogen.
Kijk dan naar de vlucht. Een sperwer fladdert snel en vaak, een havik slaat dieper, bedachtzamer en trager. Beide wisselen klappen af met glijden, maar een havik kan op trek ook rustig zweven zonder te klapwieken.
De laatste toets is de buik. Een volwassen havik heeft nooit roestkleurige bandjes; zie je die wel, dan kijk je naar een sperwermannetje.
Zwijgzaam in de herfst, spraakzaam in het vroege voorjaar
Buiten balts en nesttijd hoor je een havik zelden. In een Frans onderzoek lag de piek eind maart en in april. Het roepen begon soms al drie kwartier voor zonsopgang, en in de eerste drie uur van de dag riep hij ruim twee keer zo vaak als daarna.
Volwassen vogels herhalen steeds dezelfde toon, sneller of luider naargelang de situatie. Een jagende havik die een prooi lang achtervolgt, kan bovendien schel krijsen.
Van gesloten bos tot stadspark
De havik leeft in loof- en naaldbos, zonder vaste voorkeur voor een boomsoort. In Midden-Europa woont hij ook in een lappendeken van bosjes en houtwallen, en sinds de twintigste eeuw zelfs in steden als Berlijn en Hamburg. Hij blijft wel veel schuwer dan de sperwer.
Jagen doet hij vooral vanaf een uitkijkpost, met korte, lage vluchten tussendoor. Ergens in Nederland ving hij vooral merels, bijna een kwart van al zijn prooien.
Ook andere roofvogels lopen gevaar. Op de Veluwe werd tussen 2000 en 2004 een derde van de nesten van de wespendief door haviken leeggeroofd, tegen 7,7 procent in 1981–1990.
Eieren in april, jongen op de tak na vijf weken
Baltsvluchten zie je het meest tussen januari en april, soms met duikvluchten van meer dan 200 meter. In Europa beginnen de meeste paren begin april met leggen. Het nest ligt op 9 tot 25 meter hoogte, onder het bladerdak of in een hoofdvork van de boom.
Overdag doet het vrouwtje tot 96 procent van het broedwerk. Na 35 tot 46 dagen verlaten de jongen het nest, ongeveer tien dagen later vliegen ze echt. In Europa vliegen er gemiddeld 1,9 jongen per nest uit.
Het luidst in maart en april, daarna vrijwel stil
Het gros van de haviken is standvogel; in Midden-Europa gaan maar weinig vogels verder dan 30 kilometer. Te horen is hij vooral in de balts- en nestperiode.
Havik op de foto
Grote sperwer of kleine havik
Staartvorm en vleugelslag helpen het snelst.
Sperwer
Kleiner en slanker, met kortere vleugels, een recht afgesneden staart en snellere vleugelslagen.
Haviken, DDT en plukplaatsen
Waarom stortte de havikstand in Nederland rond 1960 in?
Na de oorlog nam de havik juist toe, dankzij minder vervolging, nieuw bos en meer duiven. Vanaf eind jaren vijftig ging het ineens mis. Later bleek DDT de oorzaak: tussen 1958 en 1963 daalde het aantal broedparen met 84 procent.
Hoe herken je de prooiresten van een havik?
Hij gebruikt vaste plukplaatsen, zoals een omgevallen stam, een stronk of een scheefgezakte boom, soms jarenlang. Grote uilen eten hun prooi meestal helemaal op, dus zulke resten wijzen eerder op een havik.
Hoeveel jonge haviken overleven hun eerste jaar?
Uit ringonderzoek, onder meer in Nederland, blijkt dat 40 tot 42 procent van de eerstejaars sterft. In Nederland ging 59 procent van die sterfte op conto van mensen.