Op 22 mei 2006 werd bekend dat er een paar zeearenden broedde in de Oostvaardersplassen. Ze waren op eigen kracht gekomen, zonder uitzetprogramma, en het was het eerste broedgeval in Nederland bij mensenheugenis. In 2020 telde het land al 20 paren van de grootste arend van Europa, een vogel van moerassen en groot open water.
Groot water, oude bomen en vooral rust
Een zeearend houdt zich bijna altijd op bij groot open water: kust, meren, rivieren en moerassen. Om te nestelen heeft hij hoge, oude bomen nodig, of elders steile kliffen.
Rust weegt zwaar. Nederlands onderzoek naar overwinterende arenden toonde aan dat drukke of verstoorde moerasgebieden hen niet vasthouden: een vogel blijft er hooguit een dag of twee.
In 2010 bleek hij ook te broeden bij het Zwarte Meer en in het Lauwersmeergebied, en in de Biesbosch is een broedgeval bevestigd. Veel Nederlandse zeearenden stammen vermoedelijk af van jonge Noorse zwervers; een gemerkte Noorse eerstejaars dook op aan de Waddenzee.
Zoek de donkere vlek die urenlang op dezelfde tak zit
Een zeearend brengt tot 90 procent van de dag zittend door, zeker bij slecht weer. Speur daarom dode bomen en uitkijkposten aan de waterkant af, en kijk minder naar de lucht. Op een kale tak zit hij opvallend rechtop, op de grond houdt hij zich vlakker.
De winter geeft de meeste kans. Dan verblijft er in grote delen van Nederland een vaste groep overwinteraars.
Kijk ook waar ganzen en meerkoeten onrustig worden. In de Oostvaardersplassen bleek de grauwe gans de belangrijkste prooi van overwinterende arenden, goed voor 28 procent van 192 prooien. In het binnenland staat ook de meerkoet hoog op zijn lijst.
Een stem die kleiner klinkt dan de vogel
In het broedseizoen laat de zeearend zich behoorlijk horen, al vinden sommige kenners zijn stem niet krachtig voor zijn formaat. Het mannetje roept iets als 'krik-krik-krik' of 'gri-gri-gri'. Het vrouwtje klinkt dieper, eerder 'krau-krau-krau'.
Vanaf een tak klinken de roepen schriller en hoger dan in de vlucht. Het mannetje gooit daarbij zijn kop achterover en eindigt met een lager 'ko-ko-ko'. Bij gevaar volgen drie of vier korte, harde tonen: 'klie' of 'klek'.
Brede vleugels met zes vingers en een korte witte wig
In de vlucht zijn de vleugels extreem breed en diep gevingerd: meestal zie je minstens zes 'vingers' aan elke vleugelpunt. Hij slaat ondiep en houdt de vleugels vlak. Van heel ver lijkt hij daardoor wel op een grote bruine reiger.
Een volwassen vogel is grijsbruin met een lichtere, vaak zandkleurige kop en hals. De korte, iets wigvormige staart is wit, en snavel, poten en ogen zijn geel.
Jonge zeearenden zijn veel donkerder bruin en hebben een deels donkere snavel. Kop en staart worden pas na jaren licht; het volledige witte staartkleed komt meestal in het achtste jaar. Een volwassen exemplaar verwar je niet snel met een andere grote roofvogel: geen andere arend in zijn gebied heeft een helemaal witte staart.
Duetten in het vroege voorjaar, de meeste vogels in de winter
Broedparen trekken niet weg en houden het nest het hele jaar in het oog. Vroeg in het voorjaar roepen ze het meest, en in de winter komen er in Nederland overwinteraars en zwervende jonge vogels bij. In België blijft de soort zeldzaam.
Zeearend op de foto
Zeearenden in de Lage Landen
Kun je in Vlaanderen ook een zeearend zien?
Het kan, maar het blijft bijzonder: in België geldt hij als zeldzame gast. Zoek dan vooral 's winters bij groot water, als jonge arenden rondzwerven.
Waarom zitten er soms meerdere zeearenden bij elkaar?
's Winters klonteren ze samen, vooral de onvolwassen vogels. Veel groepjes tellen tot tien arenden, en dicht bij grote broedpopulaties zoals in Scandinavië zijn er slaapplaatsen met 30 tot 50 vogels.
Zijn windturbines gevaarlijk voor zeearenden?
Op het Noorse eiland Smøla kwamen tussen 2005 en 2010 36 zeearenden om door een windpark, onder wie vier van 45 gezenderde jongen. Van dichtbij zien de vogels de wieken slecht, en ze lijken ze niet te ontwijken.