Klein, rond en groenig bruin: aan de tjiftjaf zelf valt weinig op. Zolang hij zwijgt, is hij lastig met zekerheid te benoemen, want de fitis lijkt sprekend op hem. Kijk daarom eerst naar de poten en naar wat de staart doet.
Tien centimeter vogel met een vaal wenkbrauwstreepje
De tjiftjaf meet 10 tot 12 centimeter. Een mannetje weegt 7 à 8 gram, een vrouwtje een gram minder. In het voorjaar is hij van boven dof groen met een bruine waas, van onder gebroken wit en geelachtig langs de flanken.
Boven het oog loopt een kort, witachtig streepje. Poten en snaveltje zijn donker. Door slijtage wordt hij in de loop van de zomer valer en bruiner, tot een volledige rui hem voor de trek weer frisgroen maakt.
Drie toetsen tegen de fitis, en dan dat staartknikje
De fitis is de klassieke valkuil. Die heeft meestal lichte poten, een langere vleugelpunt en een slanker, frisser voorkomen. Bij de tjiftjaf steken de slagpennen maar kort voorbij de gevouwen vleugel uit.
Het beste kenmerk is een beweging. De tjiftjaf laat zijn staart eerst zakken en zwaait hem dan opzij. Geen andere boszanger uit zijn geslacht doet dat; in India heet hij daarom 'tailwagger'.
's Winters duiken in West-Europa ook grijzere vogels uit Siberië op, met nauwelijks geel. Een Iberische tjiftjaf telt in Nederland alleen als hij zingt: alle aanvaarde waarnemingen gaan over zingende mannetjes.
Rinkelende muntjes: waar de naam vandaan komt
Het lied is een opgewekt, herhaald 'tjif-tjaf', en het Nederlandse tjiftjaf is daar rechtstreeks van afgeleid. Het Duits maakt er Zilpzalp van, het Fins tiltaltti. Wie het hoort, weet dat het voorjaar begonnen is.
Ook de wetenschappelijke naam gaat over geluid. Collybita komt van een Grieks woord voor geldwisselaar: de zang deed iemand denken aan rinkelende munten. Phylloscopus betekent ongeveer 'bladkijker'.
In 1789 beschreef de Engelse natuurkenner Gilbert White al hoe je deze soort, de fitis en de fluiter op hun zang uit elkaar houdt.
Bomen van minstens vijf meter, brandnetels eronder
Om te broeden zoekt hij open bos met wat hogere bomen, van minstens 5 meter, en een lage laag van gras, varens of brandnetels. Zijn verwanten kiezen anders: de fitis wil jongere bomen, de fluiter minder ondergroei.
Hij hoort bij de eerste zangvogels die in het voorjaar terugkomen en bij de laatste die vertrekken. In de winter is hij minder kieskeurig: dan zit hij ook in struikgewas en vaak bij water. Steeds meer vogels overwinteren in West-Europa, ver ten noorden van de oude winterkwartieren.
Een bolnest met zij-ingang, laag in de bramen
Het mannetje is twee à drie weken eerder terug dan het vrouwtje en zingt meteen. Zijn kernterritorium is meestal zo'n 20 meter breed. Hij valt zelfs een hermelijn of een gaai aan die te dicht bij het nest komt.
Het nest is werk van het vrouwtje, op of vlak boven de grond tussen bramen of brandnetels. Het is een koepeltje met de opening opzij, vanbinnen bekleed met veren. Zij broedt de eieren uit en voert de jongen bijna alleen.
Eieren en jongen lopen gevaar door hermelijnen, wezels en de ekster. Volwassen vogels vallen vooral ten prooi aan de sperwer.
Vroeg terug en laat weg: het tjiftjafseizoen
Hij keert als een van de eersten terug en vertrekt als een van de laatsten. Een deel blijft tegenwoordig in West-Europa overwinteren.
De Tjiftjaf in verschillende houdingen
Tjiftjaffen: eten, leeftijd en koekoekseieren
Hoeveel eet zo'n klein vogeltje?
Ongeveer een derde van zijn eigen gewicht aan insecten per dag. Vooral vliegen, uit meer dan vijftig families, plus eitjes en rupsen van de kleine wintervlinder. In de herfst eet hij bijna onafgebroken om vet op te bouwen voor de trek.
Welke leeftijd haalt een tjiftjaf?
In het eerste jaar sterven er veel. Vogels van drie of vier jaar worden geregeld gevonden, en het record ligt op ruim zeven jaar.
Komen er koekoekseieren in zijn koepelnest?
Soms probeert een koekoek het. De tjiftjaf herkent echter eieren die niet op de zijne lijken en wijst ze af, dus het lukt maar zelden.