Op een winterdag zitten er soms tientallen ransuilen in één groepje naaldbomen aan de bosrand, stijf rechtop en bijna onzichtbaar. Anders dan de meeste uilen houdt hij er geen vast jachtterrein op na. Zijn gedrag draait om twee dingen: woelmuizen en dekking.
Samen slapen, alleen jagen
Buiten het broedseizoen delen ransuilen hun slaapplaats met 6 tot 50 soortgenoten. Vermoedelijk beschermt de groep tegen rovers, want havik en oehoe pakken in Europa veel ransuilen.
Kom je te dichtbij, dan rekt een ransuil zich lang en dun uit, ogen tot spleetjes, pluimen rechtop. Helpt dat niet, dan zakken de pluimen, zet hij zijn veren op en vliegt hij weg. Onder de slaapboom liggen vaak hoopjes braakballen.
Noordelijke vogels trekken. Ransuilen uit Scandinavië overwinteren door heel Europa, van Groot-Brittannië tot in het zuidoosten. 's Winters zijn vrouwtjes in de meerderheid: op tien Europese plekken waren ze 36 procent talrijker dan mannetjes.
Een diepe toon, een tinnen fluitje en een roestig hek
Het mannetje zingt een diep 'hoe' van rond de 400 hertz, dat hij elke paar seconden herhaalt. Het vrouwtje klinkt veel hoger en nasaal, als een zwak tinnen fluitje dat je alleen van dichtbij opvangt.
In Michigan zijn 23 verschillende geluiden vastgelegd. Karel Voous hield hem voor de veelzijdigste zanger onder de uilen van het noordelijk halfrond.
Uitgevlogen jongen roepen met hoge, gerekte tonen. Veel mensen vergelijken dat met een hek dat op een roestig scharnier zwaait.
Veldmuizenjager, met in het Zoniënwoud veel vogels
In Europa is de ransuil een woelmuisspecialist. In Midden-Europa ging het om ruim 82 procent van 57.500 prooien, met de veldmuis als favoriet. In het grootste Duitse onderzoek, rond Berlijn en in de Nordharz, was 72 procent veldmuis.
Hij jaagt laag, op zo'n anderhalve meter, en vooral op het gehoor. Hoort hij geritsel, dan stokt de vlucht en laat hij zich met gespreide klauwen vallen.
's Winters, zeker bij sneeuw, eet hij meer vogels. In het Belgische Zoniënwoud bleek 38,3 procent van 355 prooien een vogel. In Baden-Württemberg was de putter de vaakst herkende vogelprooi.
Geleend nest, jongen die al vroeg in de takken klimmen
Zelf bouwt een ransuil niets. Hij neemt een oud takkennest over, vooral van kraaien en eksters: in Groot-Brittannië en Finland gold dat voor 84 procent van de nesten. Vaak staat zo'n nest in een naaldboom.
Meestal komen de eieren tussen eind maart en begin mei. Het broeden begint bij het eerste ei en duurt 27 tot 28 dagen. Het mannetje brengt de prooien aan, het vrouwtje verdeelt ze over de jongen.
Na 20 tot 27 dagen klauteren de jongen al uit het nest, nog zonder te kunnen vliegen, en scharrelen ze rond in de takken. In Nederland is één keer een mannetje met twee vrouwtjes vastgesteld, een grote uitzondering.
Lange pluimen, oranje ogen en een smal postuur
Voor een uil is hij slank en langvleugelig. De oorpluimen kan hij opzetten, en ze staan dichter bij het midden van de kop dan bij veel andere soorten. Het verenkleed is okerbruin met zwarte lengtestrepen, de ogen oranjegeel tot oranjerood.
Nederlandse ransuilen zijn zwaar vergeleken met Zweedse: mannetjes wogen hier gemiddeld 256 gram, vrouwtjes 308. In de vlucht fladdert hij wat grillig, als een grote nachtvlinder.
Winterse slaapbomen en een voorjaar vol diepe tonen
In elk seizoen leven er ransuilen in de Lage Landen, maar 's winters krijgen ze versterking uit Scandinavië. Dan zijn de gezamenlijke slaapplaatsen het makkelijkst te vinden. In het late voorjaar verraden bedelende jongen een nest.
Ransuil in beeld
Pluimen of niet: velduil en bosuil
Bij een zittende vogel beslissen pluimen en ogen.
Bosuil
Ronder en veel zwaarder, zonder pluimen en met donkerbruine ogen. In de vlucht kortere vleugels met gespreide punten.
Slaapplaatsen en verkeer
Hoe vind je een slaapplaats van ransuilen?
Kijk in de winter in dichte naaldbomen aan een bosrand, op een kerkhof of in een park, en zoek op de grond naar braakballen. Houd afstand: in een Amerikaans onderzoek vlogen de uilen meestal op zodra iemand binnen 3 à 4 meter kwam.
Waarom vallen er zoveel ransuilen langs de weg?
In bermen zitten vaak veel veldmuizen, en daar jagen ze dus graag. Langs Franse wegen bleek de sterfte hoog. Van 128 dode ransuilen in Engeland kwam 61 procent om door een aanvaring, vaak met een voertuig.