Over een kale akker klinkt een krassend 'kierr-ik', en toch zie je niets. De patrijs laat zich eerder horen dan zien. Net als de fazant hoort hij bij de fazantachtigen, maar hij blijft het hele jaar in hetzelfde boerenland.
Twee geluiden om te onthouden: 'kierr-ik' en 'rik rik rik'
Veel heeft de patrijs niet te zeggen, maar wat hij zegt, is herkenbaar. De zang is een rauw, hoog 'kierr-ik', eerder een kras dan een melodie.
Het tweede geluid krijg je pas te horen als je te dichtbij komt. Zoals de meeste jachtvogels vliegt hij dan op, roept 'rik rik rik' en strijkt na een kort eindje weer neer.
Een kastanjebruin hoefijzer op een witte buik
Een patrijs is rond en compact, 29 tot 31 centimeter lang. De rug is bruin, borst en flanken zijn grijs. Op de witte buik draagt de haan, en ook menige hen, een grote kastanjebruine vlek in de vorm van een hoefijzer.
Haan en hen zijn even groot. De hen oogt vaak wat doffer en heeft een kleinere buikvlek. Het zekerste verschil zit op enkele vleugeldekveren: de hen heeft daar twee dwarsbandjes, de haan één. Dat 'Lotharingse kruis' verschijnt rond zestien weken.
Jonge patrijzen zijn geelbruin en missen nog de tekening op kop en buik.
Thuis op de akker, ook als het winter wordt
Hij broedt op landbouwgrond in het grootste deel van Europa. Anders dan de kwartel trekt hij niet weg, en buiten de broedtijd leeft hij in groepen van hoogstens dertig vogels.
Noord-Nederland heeft zelfs een eigen vorm, sphagnetorum, van venige bodems hier en in Noordwest-Duitsland. Hij verschilt nauwelijks van de gewone patrijs, en niet elke lijst erkent hem.
Waar de landbouw intensief is, gaat het slecht. In zulke streken van Groot-Brittannië daalde het aantal in 25 jaar met wel 85 procent, omdat broedplekken en insecten verdwenen. Daar legt men nu beschermde akkerranden aan.
Zaad voor de ouders, insecten voor de kuikens
Volwassen patrijzen eten vooral zaden. Voor de kuikens ligt dat anders: die hebben insecten nodig als eiwitbron, en de eerste tien dagen kunnen ze niets anders verteren.
Daardoor treffen insecticiden deze soort hard. Wat op de akker wordt weggespoten, mist het kuiken op zijn bord.
Twintig eieren in de rand van de wintertarwe
Het nest ligt op de grond, meestal in de zoom van een graanakker, en het vaakst bij wintertarwe. Een hen legt er tot twintig eieren in.
Zijn de kuikens uit, dan leiden de ouders ze naar de randen van de graanvelden. Daar scharrelen de jongen de insecten bij elkaar waar ze in die eerste dagen op draaien.
Een standvogel van stoppelveld tot jonge tarwe
De patrijs trekt niet weg en is in elke maand aanwezig. In de broedtijd zit de hen verscholen op een nest in de graanrand; daarbuiten trekken de vogels in groepjes rond.
Patrijs in beeld
Kwartel of fazantenhen: zo zie je het verschil
Wie een bruin hoen ziet opvliegen, moet snel letten op formaat en staart.
Patrijzen in Ierland, Amerika en op de rode lijst
Waarom heet hij in Amerika 'hun'?
Hij is als jachtvogel uitgezet in Canada en de Verenigde Staten, en ook in Zuid-Afrika, Australië en Nieuw-Zeeland. In Noord-Amerika noemen jagers hem Hungarian partridge, afgekort tot 'hun'.
Hoe staat de patrijs er in Ierland voor?
Daar zit hij vrijwel alleen nog in het reservaat Lough Boora in County Offaly. Een beschermingsproject bracht het aantal er op ongeveer 900, met de hoop hem later elders in Ierland terug te zetten.
Staat de patrijs op een rode lijst?
Op de mondiale lijst van de IUCN niet; daar geldt hij als niet bedreigd. De Britten zetten hem in 2015 wel op hun eigen rode lijst van vogels die zorgen baren.