Op een zomeravond klinkt er uit een graanakker een kort fluitje in drieën. Daar zit een kwartel, en de kans dat je hem ook te zien krijgt is klein. Anders dan de meeste hoenders, zoals de fazant, trekt hij elk najaar weg naar Afrika.
Drie tonen, steeds opnieuw
Het mannetje laat drie korte tonen horen, snel na elkaar, en herhaalt dat rijtje keer op keer. Volgens woordenboeken zou ook de naam kwartel dat geluid nadoen, net als het Duitse Wachtel. Vaak is die roep het enige bewijs dat er een kwartel in het veld zit.
Hij roept vooral 's morgens en 's avonds, en af en toe in het donker. De Japanse kwartel, die als pluimvee wordt gehouden, lijkt sterk op hem. Zijn roep klinkt echter heel anders, dus aan het geluid hoor je meteen welke het is.
Bruin gestreept, met een lichte wenkbrauw
Het is een klein, compact hoen van 16 tot 18 centimeter. Het kleed is bruin en gestreept, met een witte streep boven het oog. Alleen het mannetje heeft daarbij een witte kin.
Voor een hoen heeft hij lange vleugels, wat past bij een vogel die zo ver trekt. Zijn gewicht schommelt flink en piekt vlak voor de trek, aan het eind van het broedseizoen. Vrouwtjes zijn meestal iets zwaarder dan mannetjes.
Verstopt in het gewas, met tegenzin de lucht in
De kwartel leeft op de grond en houdt zich schuil tussen de gewassen. Opvliegen doet hij niet graag; wegsluipen gaat hem beter af. Jaag je er toch een op, dan blijft hij laag en zakt hij snel weer in de begroeiing.
Als broedvogel komt hij voor van Europa en Noordwest-Afrika tot Mongolië en Noord-India. De winter brengen onze vogels door in Afrika of in Midden- en Zuid-India. Onderweg mengen ze zich soms met groepjes kwartelkoningen.
Onkruidzaad, achtergebleven korrels en kevers
Al zijn voedsel raapt hij van de grond. Zaden van onkruid en graankorrels die na de oogst zijn blijven liggen, vormen een groot deel. Daarnaast pikt hij kevers, wantsen, mieren, oorwormen en sprinkhanen, en ook hun larven.
Dat menu heeft een keerzijde voor wie kwartel eet. Na bepaalde planten, welke precies is nog niet duidelijk, kan het vlees giftig worden. Ongeveer een op de vier mensen die zulk vlees eten, krijgt spierpijn; in het ergste geval volgt nierfalen.
Een kuiltje vol eieren en kuikens die meteen meelopen
In Noord-Europa begint het leggen half mei, en met vervolglegsels gaat het door tot eind augustus. Het vrouwtje krabt een ondiep kuiltje van 7 tot 13,5 centimeter breed, net als de kievit op de grond in open land, en legt er wat plantjes in.
Elke dag komt er een ei bij, tot er 8 tot 13 liggen: gebroken wit tot roomgeel met donkerbruine vlekken. Pas dan gaat zij broeden, helemaal alleen. Na 17 tot 20 dagen komen alle kuikens tegelijk uit; kort daarna lopen ze al mee en zoeken ze zelf hun eten.
Een zomergast die je vooral in juni en juli hoort
De mannetjes komen in het voorjaar als eersten aan. Het roepen piekt in de vroege zomer, en na augustus vertrekken de vogels naar het zuiden.
Kwartel op de foto
Andere verborgen roepers in gras en graan
In hoog gewas zie je de vogel zelden. Het verschil zit dan in het geluid of, als hij opvliegt, in formaat en vleugels.
Patrijs
Ook een hoen van de akker, maar 29–31 cm lang, met grijze borst en flanken en vaak een kastanjebruine hoefijzervlek op de buik.
Kwartels: verwanten, vangst en een bijbelverhaal
Is de Japanse kwartel een andere soort?
Ja. Vroeger rekende men ze tot één soort. Waar hun gebieden elkaar raken, in Mongolië en bij het Baikalmeer, kruisen ze niet, en nakomelingen uit gevangenschap zijn minder vruchtbaar. Beide worden soms als pluimvee gehouden.
Hoe gaat het met de kwartel?
De IUCN beschouwt hem als niet bedreigd. In delen van zijn gebied, zoals Ierland, neemt hij wel af. Op doortrek langs de Middellandse Zee wordt er zwaar op gejaagd: in het najaar van 2012 vingen mensen er in heel Egypte naar schatting tot 12,9 miljoen met netten.
Waar komt de kwartel in de Bijbel voor?
In Numeri 11. Daar drijft de wind een enorme zwerm kwartels naar de Israëlieten in de woestijn, die de vogels als vlees verzamelen.