Een witte vogel die met zijn snavel van links naar rechts door het water maait: zo ziet een etende lepelaar eruit. Hij hoort thuis in ondiepe moerassen, plassen en uiterwaarden. In Nederland ging het lang slecht met hem, maar sinds de jaren tachtig groeit de stand hard.
Ondiep, slikkig en zonder rovers op het eiland
Hij wil uitgestrekt, ondiep water met een bodem van slib, klei of fijn zand. Of het zoet, brak of zout is, maakt weinig uit: moeras, rivier, meer en uiterwaard voldoen allemaal. In de winter zit hij ook op beschutte plekken aan zee, zoals delta's, riviermondingen, kreken en kustlagunes.
Om te broeden telt vooral rust. Ongestoorde eilandjes met dicht riet, het terrein van de roerdomp, en verspreide wilgen, eiken of populieren trekken hem het meest. Op het vasteland is de vos een gevaar; daar lukt broeden soms alleen als de paren in bomen en struiken nestelen.
Kies de ochtend of de avond, en houd het tij in de gaten
De meeste bedrijvigheid valt vroeg en laat op de dag. Aan de kust bepaalt het getij wanneer er gegeten wordt. Slapen doen ze in groepen, soms op 15 kilometer van hun voedselgebied.
Een kolonie ligt meestal binnen 10 à 15 kilometer van de plek waar ze eten, vaak veel dichterbij. Toch vliegen ze soms 35 tot 40 kilometer voor een maaltijd. Broeden er reigers of aalscholvers, kijk dan goed: lepelaars nestelen graag als eigen groepje te midden van andere watervogels.
Heb je er een in beeld, volg dan de snavel. Met zijwaartse halen zeeft hij kleine visjes en garnaaltjes uit het water. Verder vangt hij waterinsecten, weekdieren, salamanders, kikkervisjes en visjes tot 10 à 15 centimeter.
Klepperen en grommen, maar zelden een roep
Lepelaars zwijgen meestal. Ook in een kolonie is het geluid vooral mechanisch: snavels die op elkaar klappen. Daartussen hoor je soms een diep gegrom of een trompetterend geluid.
Die kolonies zijn dicht opeengepakt, met hooguit 1 à 2 meter tussen de nesten. Elk nest is een platform van takken en planten, op de grond van een eilandje of tot 5 meter hoog in riet, struiken of bomen. Bij ons begint het broeden in het voorjaar, bijvoorbeeld vanaf april.
Helemaal wit, met een snavel als een platte lepel
In broedkleed is hij geheel wit, op de donkere poten en de zwarte snavel met gele punt na. Hij draagt dan een kuif en een gele vlek op de borst, zoals een pelikaan. Buiten de broedtijd ontbreken kuif en borstvlek.
Jonge vogels hebben een lichte snavel en zwarte punten aan de handpennen. In de lucht houdt hij de hals gestrekt, en daarin verschilt hij van reigers. De geslachtsnaam Platalea is Latijn voor breed, naar de vorm van die snavel.
Lepelaars door het jaar in Nederland en Vlaanderen
Van april tot in de zomer zijn de kolonies bezet. Daarna trekken de meeste vogels weg, maar een deel blijft de hele winter in de Lage Landen.
Lepelaar van dichtbij
Foto's en opname van Wikimedia Commons: Andreas Trepte (CC BY-SA 2.5) · This Photo was taken by Timothy A. Gonsalves. Feel free to use my photos, but please menti (CC BY-SA 4.0) · Andreas Trepte (CC BY-SA 2.5) · Charles J. Sharp (CC BY-SA 4.0) · Joost van Bruggen (CC BY-SA 4.0)
Lepelaars: groei, trek en wat ze bedreigt
Waarom zie je nu zoveel meer lepelaars?
In 1968 broedden er in Nederland nog geen 150 paren. Beter beschermde leefgebieden en een verbod op gif als DDT zorgden vanaf de jaren tachtig voor een snelle groei, tot bijna 3000 paren in 2015. Vogels die waarschijnlijk uit Nederland kwamen, begonnen in 1996 ook in Denemarken te broeden.
Blijven lepelaars in de winter hier?
Een deel wel, in de Lage Landen, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk. De meeste noordelijke broedvogels trekken naar Zuidwest-Europa, de noordelijke helft van Afrika of warme delen van Azië. Onderweg rusten ze een paar dagen op vaste tussenstops; wie naar Afrika gaat, blijft daar langer.
Wat bedreigt de lepelaar?
Vooral verlies van leefgebied door drooglegging en vervuiling, en dan met name het verdwijnen van rietmoerassen. In Griekenland liep de stand ooit terug door verstoring door vissers. Vroeger haalden mensen ook eieren en jongen uit de nesten om op te eten.